تعریف شخصیت حقوقی شرکت‌های تجاری و مؤسسات

تعریف شخصیت حقوقی | وکیل امداد

هر چند تعریف کاملی از شخصیت حقوقی که مورد پذیرش همه‌ی حقوقدانان باشد ارائه نشده است، لکن با جمع بندی تعاریف گوناگون، می‌توان به تعریفی که متضمن اوصاف اصلی همه آن تعاریف باشد، دست یافت.

دکتر شایگان، نهاد شخصیت حقوقی را این گونه به رشته‌ی تعریف در آورده‌اند:

«شخص حقوقی یا اعتباری، عبارت از دسته‌ای افراد انسان یا مؤسسه‌ای از مؤسسات تجاری یا خیریه و امثال آنهاست که قانون به آنها شخصیت می‌دهد، یعنی برای آنها حقوق و تکالیفی شبیه به حقوق و تکالیف انسانی -تا آنجا که میسر است- قائل می‌شود.

دولت شهرها، شرکت‌های تجاری، دانشگاه‌ها، بیمارستان‌ها، اشخاص حقوقی هستند.»

دکتر کاتبی شخص حقوقی را تنها «اجتماع و تشکیل و همبستگی افراد انسانی یا اشخاص حقیقی» به شمار می‌آورد که «به منظور انجام مقصد و هدفی اعم از انتفاعی یا غیر انتفاعی تحت شرایط و مقررات قانونی به وجود می‌آید».

در تعریف اخیر، اشخاص حقیقی عنصر محوری شخصیت حقوقی به شمار رفته‌اند؛ در حالی که همان گونه که در تعریف دیگری به درستی اشاره شده اشخاص حقوقی نیز می‌توانند خود شخصیت حقوقی مستقل جدیدی را ایجاد کنند.

به موجب این تعریف: «شخص حقوقی عبارت از شخصیتی است که به وسیله شخص یا اشخاص، اعم از حقیقی و حقوقی به وجود می‌آید و می‌تواند دارای همه نوع دارایی و حقوق و تکالیف و اعمال آنها جز آنچه که مختص به فرد انسان است بشود.»

برخی از حقوقدانان ایرانی، برای این منظور بیشتر تلاش نموده‌اند تا ماهیت و فرضیه‌های مربوط به شخصیت حقوقی و آثار آن را تبیین نمایند.

شماری دیگر، ضمن تأکید بر اینکه تعریف و شناسایی شخصیت حقوقی مستلزم شناسایی شخص حقوقی است، شخصیت حقوقی را عبارت از اهلیت و صلاحیت دارا شدن حقوق و تکالیف، قبول تعهدات و اجرای آنها از طرف شخص حقوقی می‌دانند.

در تعریف اخیر برای آشنایی با مفهوم شخصیت حقوقی، ناگزیر باید ابتدا شخص حقوقی و ویژگی‌های آن را شناخت.

در نزد برخی حقوقدانان، شخصیت حقوقی، معنایی برابر با موجودیت و ماهیت شخص دارد و  شخصیت حقوقی را به معنای عام کلمه به دارنده حقوق اعم از انسان و یا جمعیت و مؤسسه اطلاق نموده‌اند.

بر این اساس، شخصیت حقوقی مفهومی کلی دارد و نباید به دسته خاصی از اشخاص بار گردد.

دکتر حسن امامی که در زمره‌ی معتقدان به این تحلیل است، شخصیت حقوقی را عبارت از قابلیتی در انسان به شمار می‌آورد که به واسطه‌ی آن بتواند «در جامعه دارای تکلیف و حق قرار گیرد و آن را به واسطه یا بدون واسطه اجرا نماید.

بنابراین در اصطلاح علم حقوق، شخص حقوقی به کسی گفته می‌شود که بتواند دارای حق گردد و عهده‌دار تکلیف شود و بتواند آن را اجرا نماید.

حق و تکلیف چون از موضوعات حقوقی است آن وضعیت موجود را در شخص، شخصیت حقوقی گویند.»

ایشان با توضیح بالا، به تعریف دقیق از شخصیت حقوقی نزدیکتر می‌شوند:

«در میان روابط حقوقی که در جامعه موجود است حقوق و تعهداتی مشاهده می‌شود که موضوع آن اشخاص طبیعی نیستند، بلکه جمعیت‌ها و مؤسساتی هستند که مانند اشخاص طبیعی دارایی دارند که آنها را اشخاص حقوقی، اعتباری یا اخلاقی می‌نامند».

به نظر می‌رسد دکتر حسین صفایی نیز با همان نگاه مفهوم شخصیت حقوقی را تحلیل می‌نماید، آنجا که می‌گوید:

«اگر آنگونه که گفته شد شخصیت عبارت است از: وصف و شایستگی شخص برای اینکه طرف و صاحب حق و تکلیف باشد؛ بنابراین، شخصیت مزبور می‌تواند اعم از حقیقی و حقوقی باشد.»

محمد جواد صفار بر این باور است که:

«اگر شخصیت و اهلیت ذات شخص نباشد، بلکه قانونگذار و یا خردمندان یک جامعه آن را برای موجودی اعتبار نموده باشند، و در نتیجه قابلیت سلب و انفکاک از آن موجود را داشته باشد، در این صورت، چنین شخصیتی را، شخصیت حقوقی و دارنده و صاحب آن را شخص حقوقی می‌نامند.»

دکتر ابوالحمد ضمن تفکیک میان شخص حقوقی و همه‌ی عناصر متشکله‌ی آن، شخص حقوقی را «عبارت از اجتماع منافع و هدف‌هایی می‌داند که قدرت عمومی آن را به عنوان واحد مستقل از عناصر تشکیل دهنده‌اش تلقی می‌کند و مورد حمایت قرار می‌دهد.»

با ملاحظه ویژگی‌های شخصیت حقوقی و نیز تعاریف داده شده در این رابطه، می‌توان این نهاد را این گونه تعریف نمود:

«شخصیت حقوقی عبارت از مجموعه اموال یا اشخاص است که برای تحقق هدفی معین و مطابق ضوابط یا تشریفات خاصی شکل یافته و صلاحیت دارا شدن حقوق و تکالیف و مسئولیت‌های مستقل را دارد.»

در تعریف بالا، مجموعه اموال و اشخاص به عنوان عنصری محوری به کار رفته است.

زیرا که تصور تشکیل شخصیت حقوقی به صرف وجود مالی بدون وچود اشخاص و یا عکس آن تصوری باطل نیست.

برای نمونه در مورد وقف و به ویژه از نوع عام، اشخاص عنصر تشکیل دهنده وقف به شمار نمی‌آیند.

در مقابل، مؤسسات با اهداف فرهنگی، خیریه و … ممکن است صرفاً متشکل از اشخاص و بدون سرمایه تأسیس گردند.

منبع: حقوق شرکت‌های تجاری(دکتر محمدرضا پاسبان)

مطالب مرتبط
avatar
  تمایل دارم مرا مطلع کنید وقتیکه